Домот е архитектонска градба на личната меморија и место што се напушта тогаш кога во ментниот простор се јавува чувството на напуштеност. А, напуштеноста е состојба на недостиг од сеќавања и престојување во огромен простор, кој ни ги продолжува сенката и ехото на нашиот глас.

Dom jest budowlą osobistej pamięci i miejscem, które się opuszcza, gdy w mętnej przestrzeni pojawia się uczucie opuszczenia. A opuszczenie jest stanem braku wspomnień oraz przebywania w ogromnej przestrzeni, która nawet nie przedłuża cienia i echa naszego głosu.

Во недостиг од сеќавање на сопственото раѓање, страсно се сеќаваме само на родната куќа бришејќи ги болниците на раѓање од мапата на заедничкиот егзистенцијален простор. Родната куќа не се гради, таа се наследува и затоа нејзиното напуштање повеќе е чин на иницијација, отколку на номадизам.

Z braku wspomnień własnych narodzin, pożądliwie wspominamy jedynie dom rodzinny, zmywając ból rodzenia się – z mapy wspólnej, egzystencjalnej przestrzeni. Domu rodzinnego nie buduje się – jego się dziedziczy, i dlatego opuszczanie go stanowi bardziej czyn inicjacji niż nomadyzmu.

Невдоменоста доаѓа кога се напушта просторот, чиишто ѕидови биле доволно дебели за сите гласови на општата среќа и личната отуѓеност. Кога ќе го напуштиме домот без да се свртиме назад, тогаш напуштањето станува наш дом, а алките на долгиот синцир остануваат цврсто врзани зад нас преку мајчиниот jазик и јазикот на детството, преку светлината на прозорецот што паѓа врз перницата од детската соба.

Niezadomowienie przychodzi wtedy, gdy opuszcza się przestrzeń, której ściany były wystarczająco grube, by pomieścić wszystkie głosy powszechnego szczęścia i indywidualnego wyobcowania. Kiedy opuścimy dom, nie odwróciwszy się za siebie, wówczas to opuszczenie staje się naszym nowym domem, a za nami pozostają ogniwa długiego łańcucha, ściśle złączone – ojczystym językiem i językiem dzieciństwa; światłem z okna, padającym na poduszkę w dziecięcym pokoju.

Размислувам за ‘бегалците’ и нивните нови привремени домови, кои ги исполнуваат со нова несигурност и со мебел распореден како во домот, кој штотуку го напуштиле. Размислувам за сите тие што се борат да го напуштат животот во својот дом, во тој заграден олтар на личната припадност.

Rozmyślam o ‘uchodźcach’ i ich nowych, tymczasowych domach, które napełniają nową niepewnością i meblami, ustawianymi niczym w domu, który dopiero co opuścili. Rozmyślam o wszystkich tych, którzy walczą, by opuścić życie w swoim domu – w tym ogrodzonym ołtarzu osobistej przynależności.

Без своја волја, останав потомок на бегалци и наследник на привремени домови. Не сум изградил дом и затоа немам што да напуштам, дури и кога го придвижувам моето тело-дом од еден простор во друг, од една геометриска вистина во друга.

Bez swojej woli zostałem potomkiem uciekinierów i spadkobiercą tymczasowych domów. Nie zbudowałem domu i dlatego nie mam czego opuszczać, nawet gdy przemieszczam moje ciało-dom z jednej przestrzeni w drugą, od jednej geometrycznej rzeczywistości w inną.

Градот на спомените е изграден на темелите на урнатите лични копнежи и соништа. Во нив може да се доселуваме и отселуваме без да прекршиме ниту еден договор за ограничено движење нотиран во архивите на две завојувани држави. Градовите во кои се доселувам најчесто ги доживувам како засолништа од трајно внатрешно бегство, како подготвена хотелска соба за гостин што не го разбира јазикот на земјата во која дошол.

Miasto wspomnień jest zbudowane na fundamentach zrujnowanych snów i pragnień. Możemy się do nich wprowadzać i z nich wyprowadzać, nie łamiąc żadnego porozumienia ograniczającego ruch, zarejestrowanego w archiwach obydwu zawojowanych państw. Miasta, do których się wprowadzam, najczęściej odczuwam jako kryjówki przed trwałym wewnętrznym uchodźctwem – niczym hotelowy pokój przygotowany dla gościa, który nie rozumie języka ziemi, do której przybył.

При бегството ‘кон нешто’, а не од нешто, новите градови се отвораат сами, како врати од супермаркет во кој има сѐ, освен надежи со изминат рок.

Uciekając ‘do czegoś’, zamiast od czegoś, nowe miasta otwierają się same, niczym drzwi od supermarketu, w którym znajduje się wszystko, oprócz przeterminowanych nadziei.

Естетиката на сеќавањето се гради преку континуирано испреплетување на присутноста и на отсутноста, сѐ додека наполно не се избрише границата меѓу нив во меѓупросторот на менталната стварност.

Estetykę wspomnień buduje się poprzez ciągłe przeplatanie obecności i nieobecności, dopóki całkowicie nie zatrze się granicy między nimi, w międzyprzestrzni mentalnej rzeczywistości.

Потомок сум на бегалци од балканските војни на почетокот од минатиот век и низ приказните на моите предци сфатив дека домот е спомен што се наследува.

Jestem potomkiem uciekinierów czasów bałkańskich wojen, z początku poprzedniego wieku, i poprzez te opowieści moich przodków pojąłem, że dom jest wspomnieniem, które się dziedziczy.

Се создаде слика дека на Балканот без сеќавања немаме никаква иднина, но таквата иднина се претвора во историски проблем уште пред да стане сегашност.

Wytworzył się obraz, że na Bałkanach – bez pamięci – nie mamy żadnej przyszłości. Taka przyszłość przetwarza się jednak w historyczny problem, jeszcze zanim stanie się teraźniejszością.

И не мислам дека книжевноста ќе го ослободи светот од решетките на неговите меридијани, ниту дека таа е бегство или прибежиште од стварноста. Литературата е засолниште во стварноста.

I nie myślę, że literatura wyzwoli świat z krat jego południków – ani że jest ucieczką lub schronieniem od rzeczywistości. Literatura jest schronieniem wewnątrz rzeczywistości.

Секоја книжевност која не содржи сомнеж е сомнителна.

Jakakolwiek literatura pozbawiona wątpliwości jest wątpliwa.

Книжевноста ги проширува границите на сомнежот, ги прави верувањата и стравовите ненаследни, нѐ учи да бидеме свои и кога трепериме како ранлив лист на гранка од семејното стебло.

Literatura poszerza granice wątpliwości, sprawiając, że wierzeń i lęków nie sposób jest odziedziczyć. Uczy nas bycia sobą, nawet gdy drżymy niczym bezbronny liść na gałęzi rodzinnego drzewa.

Поетот е недоверлив сведок кон секоја непроменлива стварност. Нема подобра слика за односот на поезијата и на идеологијата од зборовите на Киш, кој вели дека поезијата е сомнеж, а идеологијата отсуство на сомнеж.

Poeta jest nieufnym świadkiem niezmieniającej się rzeczywistości. Nic lepiej nie ukazuje stosunku pomiędzy poezją i ideologią niż słowa Kiša, który mówi, że poezja jest wątpliwością, a ideologia brakiem wątpliwości.

Тешко е денес среде толкава врева да се зачува собствениот глас зашто многу поопасно и побесцелно е да викаш кога никој не може да те слушне, отколку да прошепотиш кога сите ќе замолкнат.

Wśród dzisiejszej wrzawy trudno zachować własny głos, bo znacznie bardziej niebezpieczne i bezsensowne jest krzyczeć, gdy nikt nie słucha, niż szeptać wtedy, gdy wszyscy milkną.

На тишината секогаш сум гледал како на почеток на зборот, не како на негова смрт.

Na ciszę spoglądałem zawsze niczym na początek słowa, nie jak na jego śmierć.

Поезијата се јавува како пукнатина во ѕидот на извесноста.

Poezja jawi się jako pęknięcie w murze pewności.

Наследив јазик, македонскиот, кој повеќе не го признаваат на Балканот, можеби затоа што е дел од него и неговата историја, а тука војните се случуваат за ‘подобро минато’.

Odziedziczyłem język – macedoński – któremu z reguły odmawia się uznania na Bałkanach, być może dlatego, że jest ich częścią i częścią ich historii, a wojny toczą się tu o ‘lepszą przeszłość’.

Со чиста книжевна и цивилизациска свест може да се каже дека нема големи и мали јазици, туку јазици зборувани од помал или поголем број луѓе. Затоа не може на луѓе да им биде одземен јазикот, но на јазикот може да му бидат одземени луѓето. Нема пожалувачка вистина за литературата од тоа да бидеш воспримен дека твориш од позиција на загрозен вид, зад дебелото стакло на културолошки или јазичен резерват, со тоа заведувачко чувство на сигурност.

Z czystą literacką i cywilizacyjną świadomością można stwierdzić, że nie ma dużych i małych języków, są tylko języki, którymi posługuje się mniej lub więcej ludzi. Dlatego nie może być ludziom odebrany język, ale językowi mogą zostać odebrani ludzie. Nie ma bardziej gorzkiej prawdy o literaturze niż ta, że tworzysz z pozycji zagrożonego gatunku – zza grubego szkła, kulturowego lub językowego rezerwatu – z tym zwodniczym poczuciem pewności.

Да се биде поет од поразениот и разурнат град, или роден во ‘згазено племе’ како што би рекол Блаже Конески, е поголем предизвик за пишување, отколку гласно да се тажи за светот од кристалните соби во храмот на освојувачите.

Bycie poetą z pokonanego i zburzonego miasta, albo urodzonym w ‘zdeptanym plemieniu’ – jak powiedziałby Blaže Koneski – stanowi większe wyzwanie dla pisania niż głośne opłakiwanie świata z kryształowych komnat w świątyni zdobywców.

Стравот од заборавање е поголем од стравот од смртта.

Lęk przed zapominaniem jest większy niż lęk przed śmiercią.

Гулабите не се исти, ниту вкусот на сладоледите, ниту очите на минувачите, ниту евтините сувенири што доаѓаат од Кина, а зборуваат за прескапо платената историја, но сликата на гулаби на плоштадот, кои одненадеж полетуваат кон небото, во очите на татко ми ги покрива сите бомби што се спуштаа од небото.

Gołębie nie są takie same, ani smak lodów, ani oczy mijany przechodniów, ani tanie pamiątki przychodzące z Chin, mówiące o przepłaconej historii – lecz obraz gołębii na placu, nagle wzbijających się ku niebu, w oczach mojego ojca zasłania wszystkie bomby, które spadały z nieba.

Бегав од човечкото студенило кон празните соби за да читам, бегав од еден кон друг јазик за да бидам правилно прочитан.

Uciekałem od ludzkiego zimna ku pustym pokojom, żeby czytać – uciekałem z jednego języka w drugi, żeby zostać właściwie przeczytanym.

Иако и самиот често сакам да ги запрам минутите, уплашен сум кога ќе бидам часовник што не го мери времето, а градовите се полни со нив. Замислувам мапа на плоштадите со расипани часовници и со по една изгубена ракавица, која ја покажува сета немоќ на отворената дланка.

I choć sam często chcę zatrzymać upływające minuty, boję się, że stanę się zegarem, który nie mierzy czasu – a miasta są ich pełne. Wyobrażam sobie mapę placów z zepsutymi zegarami i po jednej zagubionej rękawicy, która ukazuje całą niemoc otwartej dłoni.

Поетот не треба да се плаши од сомнежот зашто токму овие изворни сили ги покренуваат неговите мисли кон обвивката на метафизичкото, кон поетичката сензибитилност во преиспитувањето на светот. Секако не мислам на оној сомнеж или онаа несигурност родени како усвоен страв или како ехо на социјална или политичка репресија, туку никнати како длабока состојба на свеста. Грешка е да се мисли дека репресијата е главниот енергент на креативноста – можеби таа само го зголемува сомнежот кон човештвото и кон природата на заедништвото, но тоа не значи дека ќе нѐ доведе кон темелите на креативното преобликување на стварноста.

Poeta nie powinien bać się wątpliwości, ponieważ to właśnie te pierwotne siły podrywają jego myśli ku orbicie metafizycznego, ku poetyckiej wrażliwości w badaniu świata. W żadnym wypadku nie myślę o wątpliwości czy niepewności zrodzonych jako zaakceptowany lęk lub echo społecznej lub politycznej represji, lecz wyrastających w formie głębokiego stanu świadomości. Błędem jest sądzić, że represja stanowi główne paliwo kreatywności – być może powiększa jedynie zwątpienie w człowieczeństwo i naturę wspólnotowości, co nie oznacza jednak, że doprowadzi nas ku fundamentom twórczego przekształcenia rzeczywistości.

Другата, онаа колективна и вечна несигурност, е крајна цел на секој репресивен и авторитарен режим. Најдобар начин да го продадеш стравот и да купиш послушност е да поставиш билборди на смртта пред прагот од секој дом. Страв од одземање на телото и на сенката. А тоа е возможно кога сѐ претходно ќе се сведе на ‘страв од немањето’, наспроти ‘немање страв’. Поетот во такви околности треба да е живо семе во отворената рана на светот.

Ta inna, kolektywna i wieczna niepewność, stanowi ostateczny cel każdego represyjnego i autorytatywnego reżimu. Najlepszym sposobem, by sprzedać strach i kupić posłuszeństwo, jest ustawienie billboardów śmierci przed progiem każdego domu. Strach przed odebraniem ciała i cienia. A to staje się możliwe, gdy wszystko wcześniej zostaje sprowadzone do ‘strachu przed nieposiadaniem’, zamiast ‘nieposiadania strachu’. Poeta w takich okolicznościach powinien być żywym nasieniem w otwartej ranie świata.

Поезијата, можеби, не може да го промени светот, но може пукнатините на куќите да ги погледне како линии на животот. Кога стих на Конески ќе биде испишан врз ѕидот, тој веќе престанува да биде ѕид.

Poezja, być może, nie potrafi zmienić świata, ale potrafi spojrzeć na pęknięcia ścian domów jak na linie życia. Gdy wers Koneskiego zostaje zapisany na ścianie, przestaje ona być ścianą.

Поезијата трае без историските или политичките емулгатори. Поезијата е громогласна тишина во светот во кој владее громогласната гласност.

Poezja trwa bez historycznych lub politycznych emulgatorów. Poezja jest grzmiącą ciszą w świecie owładniętym grzmiącym hałasem.

Поезијата е поблиска до првичноста, до изворноста, отколку до врвот. Точно е дека изворите најчесто се наоѓаат на високите планини, но доаѓаат од длабочините.

Poezji bliżej jest do pierwotności, do źródłowości, niż do szczytu. I słusznie, że źródła najczęściej znajdują się wysoko w górach, lecz wypływają z głębin.

Домот е психолошка градба; страв од неприпаѓање; верба во враќањата, кои ја одложуваат смртта; огниште на сигурноста.

Dom jest konstrukcją psychiczną – lękiem przed nieprzynależnością; wiarą w powroty, które odwlekają śmierć; ogniskiem bezpieczeństwa.

Денес да се биде дома се нарекува изолација, место припадност.

Dziś bycie w domu nazywa się izolacją, zamiast przynależnością.

Подоцна дознав дека Балкан е планина и овие две нешта ги поврзав со височината, без оглед што подоцна бев убедуван дека е ниско да се биде Балканец среде светот на високите култури.

Później оdkryłem, że Bałkan to góry i oba te pojęcia powiązałem z wysokością – choć później przekonywano mnie, że bycie Bałkańcem pośród świata wysokich kultur jest czymś niskim.

Да се има место на живеење е поинакво од тоа да се има дом.

Mieć miejsce do życia to nie to samo co mieć dom.

Моите предци-бегалци морале еднаш да ја напуштат куќата во која сега некој друг живее, но домот се напушта вечно, зашто тој е невселив за другите. Домот е спомен, кој не се наследува.

Moi przodkowie-uchodźcy musieli niegdyś opuścić dom – budynek, w którym teraz mieszka ktoś inny. A jednak dom pozostaje opuszczony na zawsze, gdyż nikt inny nie jest w stanie w nim zamieszkać. Dom jest pamięcią, której nie sposób przejąć.

Се враќаме ли за да припаѓаме? Дали припаѓаме таму каде што се враќаме или само таму каде што умираме?

Czy powracamy, aby przynależeć? Czy przynależymy tam, gdzie powracamy, czy tylko tam, gdzie umieramy?

Носењето парче од нечија сегашност тивко зборува за нашата сегашност, повеќе отколку неразвиена фотографија што нѐ сврзува со суровото умножување на неоствареното сеќавање.

Noszenie kawałka czyjejś teraźniejszości mówi cicho o naszej teraźniejszości – więcej niż nierozwinięta fotografia, która wiąże nas z surowym mnożeniem nieurzeczywistnionych wspomnień.

Мислата за враќањето го носи спокојството на заминувањето.

Myśl o powrocie niesie spokój odchodzenia.

Да се убије сомнежот на поетот е несомнено убиство на поезијата.

Zabicie wątpliwości poety jest bez wątpienia zabójstwem poezji.

Поезијата е најдоследна и најопасна кога ги потврдува вистините што го издржуваат снајперот на актуелноста. Поезијата е како лузна од внатрешната страна на јазикот.

Poezja jest najbardziej konsekwentna i najbardziej niebezpieczna wtedy, gdy potwierdza prawdy zdolne wytrzymać snajperski ostrzał aktualności. Poezja jest jak blizna po wewnętrznej stronie języka.

Отсекогаш повеќе ме привлекува оној празен простор меѓу две книги на рафтовите во библиотеките, тој жив кратер, кој како неозначена патека ме носи до прашањето: ‘Каде е таа книга? Кој ја чита и каков живот сега живее? Дали стои отворена на иста страница со денови, раскрилена како птица во аголот од детски цртеж, чекајќи ветер или крадец’?

Od zawsze bardziej przyciąga mnie ta pusta przestrzeń między dwiema książkami na bibliotecznej półce – ten żywy krater, który niczym nieoznaczona ścieżka prowadzi mnie do pytania: ‘Gdzie jest ta książka? Kto ją czyta i jakim teraz żyje życiem? Czy przez całe dni pozostaje otwarta na tej samej stronie, rozpostarta niczym skrzydła ptaka w rogu dziecięcego rysunku, czekając na wiatr lub na złodzieja’?

Зар не е лицемерно да се пишува за осаменоста, место да се молчи, како што молчи лекарот што ја знае тајната на својата болест?

Czyż nie jest hipokryzją pisać o samotności, zamiast milczeć, tak jak milczy lekarz, który zna tajemnicę swojej choroby?

Еден стих на Роберт Фрост кажува: ‘да се биде социјален, значи да се простува’, а поетот треба да научи да си ја прости осаменоста. Бегството, макар и од себе и од сите наталожени социјални и животни улоги, е првата станица кон изворната осаменост. А осаменоста не бара сведоци за херојство – постојат јата споменици на непознатиот јунак, но кој ќе се поклони пред осаменикот?

Jeden wers Roberta Frosta mówi: ‘być społecznym znaczy być wyrozumiałym’, a poeta powinien nauczyć się być wyrozumiałym wobec własnej samotności. Ucieczka – nawet od siebie i od wszystkich nagromadzonych ról życiowych i społecznych – jest pierwszym przystankiem na drodze ku samotności źródłowej. A samotność nie domaga się świadków heroizmu – są całe zastępy pomników nieznanego bohatera, lecz kto skłoni się przed samotnikiem?

Разликата на наметната осаменост со изградената е видлива во светкавите ресторани во алеите на метрополите каде што отуѓеноста е непријател на осаменоста. Тоа е модерната болест на вмрежувањето – јадењето сам, како што забележува Бодријар.

Różnica między narzuconą a wypracowaną samotnością jest widoczna w migotliwych restauracjach miejskich alej, gdzie wyobcowanie jest nieprzyjacielem samotności. To współczesna choroba życia w mediach społecznościowych – jedzenie w pojedynkę, jak zauważa Baudrillard.

Тоа е тивката патека што ги следи авторите: да ја изневерат припадноста во мигот кога ќе почувствуваат дека почнуваат да припаѓаат.

To cicha ścieżka, którą podążają twórcy: zdradzić przynależność w chwili, gdy poczują, że zaczynają przynależeć.

На Балканот ти следуваат бескрајни патувања низ идеологиите, царствата и новите граници само со седење на твојот стол, постар од сите дрвја во дворот.

Na Bałkanach czekają cię niekończące się podróże – przez ideologie, carstwa i nowe granice – gdy siedzisz tylko na swoim krześle, starszym od wszystkich drzew na podwórzu.

Елизабета Шелева пишува дека писателот, без оглед на местото во кое живее, секогаш е туѓинец, дека тој е осуден – врз основа на силата на своите творечки немири – да остане и да постои само како невдомен. Невдоменоста, од една страна, значи кога си пред огништето да ја чувствуваш острината на ветрот, а кога си далеку од домот да го читаш светот со помош на светлината од огнот во каминот.

Elizabeta Šeleva zauważa, żе pisarz, bez względu na miejsce w którym żyje, zawsze jest obcym – że przez energię swoich twórczych niepokojów, skazany jest na trwanie w stanie niezadomowienia. Z jednej strony to niezadomowienie oznacza odczuwanie ostrości wiatru nawet wtedy, gdy stoi się przy domowym ognisku – z drugiej, czytanie świata, będąc daleko od domu, w świetle ognia płonącego w kominku.

Сведоци сме на модерната метаморфоза – луѓето раскажуваат само за оној дел од животот неосведочен со фотографии и си ја симнуваат маската за да го покажат своето невистинско лице.

Jesteśmy świadkami współczesnej metamorfozy – ludzie opowiadają jedynie o tej części życia, która nie ma fotograficznego świadectwa, i zdejmują maskę, by ukazać swoją nieautentyczną twarz.

Војните почнуваат со промена на имињата на градовите и на мостовите, со реконструкција на личното сеќавање – суровиот јазик на куршумот доаѓа отпосле. На Балканот луѓето често ја слават историјата на погрешен начин зашто се плашат дека нивните јазици ќе станат историја. Јазикот на кој пишувам го зборуваат два милиона луѓе, кои секојдневно се преселуваат во потрага по безбеден дом поставувајќи ги нивните сеќавања во новиот простор дури и пред да го постават мебелот. Во паничниот страв од исчезнување, многу народи и привремени лидери на Балканот ѝ се вратија на историјата, која им понуди оган околу кој ќе раскажуваат вџасувачки приказни.

Wojny rozpoczynają się od zmiany nazw miast i mostów, od rekonstrukcji osobistej pamięci – brutalny język pocisków przychodzi później. Na Bałkanach ludzie często świętują historię w niewłaściwy sposób, ponieważ boją się, że ich języki staną się historią. Językiem, w którym piszę, posługuje się dwa miliony ludzi, którzy codziennie migrują w poszukiwaniu bezpiecznego domu, rozmieszczając swoje wspomnienia w nowej przestrzeni jeszcze zanim ustawią meble. W panicznym strachu przed zniknięciem wiele narodów i tymczasowych przywódców na Bałkanach powróciło do historii, która zaproponowała im ogień, wokół którego będą snuć przerażające opowieści.

Клаустрофобијата стана водечка филозофија на современото живеење – станови со мали балкони и ниски тавани за подобро конзервирање на несигурноста.

Klaustrofobia stała się wiodącą filozofią współczesnego życia – mieszkania z małymi balkonami i niskimi sufitami dla lepszego konserwowania niepewności.

Живеам во мал град близу три граници – македонската, бугарската и грчката – на преминувањето граница за мене е како преминување улица кога семафорот престанува да работи.

Żyję w małym mieście na styku trzech granic – macedońskiej, bułgarskiej i greckiej – a przekroczenie granicy jest dla mnie jak przejście przez ulicę, gdy przestaje działać sygnalizacja świetlna.

Најсилен предизбик за мене беше да ја преминам границата на времето, границата на историјата, зашто сите балкански војни почнуваат со освојување на минатото – дури потоа почнува да се зборува за територии.

Największym wyzwaniem było dla mnie przekroczenie granicy czasu, granicy historii, ponieważ wszystkie wojny bałkańskie zaczynają się od zawłaszczenia przeszłości – dopiero potem zaczyna się mówić o terytoriach.

Поезијата низ историјата била украсна лага во кралските дворци или аморфен крој за национални и празнични химни, но била и панк-одговор на општествената и политичка стерилност.

W toku historii poezja była ozdobnym kłamstwem na królewskich dworach albo amorficznym krojem dla narodowych i świątecznych hymnów, ale była też punk-odpowiedzią na społeczną i polityczną sterylność.

Живеев во куќа каде што зборовите на три различни генерации се бореа за моќ – додека едните зборуваа за сеќавања, гласовите од другата страна на ѕидот беа полни со очекувања. Во оваа дневна битка со острите бајонети на зборовите, само слушањето на музиката на Арво Парт или Џон Колтрејн ми отвораше гласен простор за тишината од смрзнатите слики на плоштадите, спомениците, човечките лица.

Żyłem w domu, w którym głosy trzech różnych pokoleń biły się o władzę – podczas gdy jedne opowiadały o wspomnieniach, głosy z drugiej strony ściany były pełne oczekiwań. W tej codziennej walce z ostrymi bagnetami słów tylko słuchanie muzyki Arvo Pärta lub Johna Coltrane’a otwierało głośną przestrzeń ciszy, oddalającą od zamarzniętych obrazów placów, pomników, ludzkich twarzy.

За жителите на Балканот, бегството е повеќе поврзано со мерењето време, отколку со просторното отсуство. По толку војни, повеќе верувам во тишината на луѓето, отколку во гласноста на спомениците.

Dla mieszkańców Bałkanów ucieczka jest bardziej związana z odmierzaniem czasu niż z nieobecnością w przestrzeni. Po tylu wojnach bardziej wierzę w ciszę ludzi niż w hałas pomników.

Кога ќе видам сенка, не промислувам на изгубената светлина, туку на допирливиот и прекрасен облик на предметот. Тишината е светлина што го обликува телото на предметот.

Gdy zobaczę cień, nie rozmyślam o utraconym świetle, lecz o namacalnym i pięknym kształcie przedmiotu. Cisza jest światłem, które kształtuje ciało przedmiotu.

Пишувањето е тивка смрт на стравот од смртта. Поезијата е убавото и стрпливо паѓање на песокот во клепсидрата, а не трајната загуба на времето.

Pisanie jest cichą śmiercią strachu przed śmiercią. Poezja jest pięknym i cierpliwym opadaniem piasku w klepsydrze, a nie trwałą utratą czasu.

Тој што зборува среде гласнбоста на светот преку тишина создава нов јазик на отпорот, како што птицата со својата тишина ги најавува воените бомбардери на небото многу пред гласните сирени.

Ten, kto mówi ciszą pośród hałasu świata, tworzy nowy język oporu – niczym ptak, który swoją ciszą zwiastuje wojskowe bombowce na niebie, na długo przed głośnymi syrenami.

Беи Дао пишува дека слободата не е ништо друго, освен растојанието меѓу ловецот и пленот. Кога пишувам, ти си и тивкиот ловец и убавото животно, а поезијата е тоа застрашувачко блиско растојание што го нарекуваме слобода.

Bei Dao pisze, że wolność nie jest niczym innym jak dystansem między łowcą a zdobyczą. Kiedy piszę, ty jesteś zarazem cichym łowcą i piękną zwierzyną, a poezja – tym przerażająco bliskim dystansem, który nazywamy wolnością.

Од страв се напушташе домот, сега стравот нѐ држи внатре градејќи го привремениот логор на блискоста.

Dom opuszczało się ze strachu – dziś strach nas w nim zatrzymuje, budując tymczasowy obóz bliskości.

Од друга страна, иселеникот-печалбар, како одбрана од внатрешната вина на напуштањето, гради огромна трикатна куќа во родното село во која нема никогаш да се врати. Некогашната ‘припадност на домот’ се заменува со ‘припадноста во домот’.

Z drugiej strony ten, który wyjechał za chlebem – broniąc się przed wewnętrznym poczuciem winy – wznosi ogromny, trzypiętrowy dom w rodzinnej wsi, do której nigdy już nie wróci. Niegdysiejsza ‘przynależność do domu’ zamienia się w ‘przynależność poprzez posiadanie domu’.

Патувањето постои и без далечините. Не зборувам за ‘внатрешни патувања’, за принудни повлекувања во себе како желки во оклоп пред сенките на предаторите или пред светлината на автомобилските фарови, туку за тоа дека секое вистинско патување е поттикнато од нагонот за блискост кон некого или нешто.

Podróż istnieje też bez odległości. Nie mówię o ‘podróżach wewnętrznych’ – o przymusowych wycofaniach w głąb siebie, niczym żółwie do skorupy przed cieniami drapieżników lub światłami reflektorów aut – lecz o tym, że każda prawdziwa podróż jest napędzana instynktem bliskości do kogoś lub do czegoś.

Денес е најголем предизвик да се умре во местото каде што се раѓаме.

Dziś największym wyzwaniem jest umrzeć tam, gdzie się urodziliśmy.

Кога човек се преселува го зема целиот товар на минатото со себе како предмети што треба само да се прераспоредат во нов стан, а кога е прогонет – неговото минато останува заѕидано во изгубениот простор како метафора за умножување на постоењето.

Gdy człowiek się przeprowadza, zabiera cały bagaż przeszłości ze sobą, tak jak przedmioty, które trzeba ponownie rozmieścić w nowym mieszkaniu. A kiedy zostaje wypędzony, jego przeszłość pozostaje zamurowana w utraconej przestrzeni, jako metafora zwielokrotnienia bytu.

Нагонот за промена на просторот никне од семето на стравот или љубопитноста.

Instynkt ku zmianie przestrzeni kiełkuje z nasiona strachu lub ciekawości.

Родниот крај, или таму каде што е крајот на раѓањето а каде што почнува домот, е првата меѓа на наследниот мир, кој како синџир го отежнува секој чекор на откоренувањето. Но, овој мир на статичкиот дом не е вистински одговор на бесмртниот страв од смртта. Во домот што не нѐ напушта ја живееме цивилизацијата на спектаклот. Телевизијата ги направи воените ужаси толку обични и питоми што се сомневам дека некое дете би се вџасило пред ужасните светови на Бош или Бројгел.

Rodzinny kraj – lub miejsce gdzie kończy się przychodzenie na świat a zaczyna dom – jest pierwszą miedzą dziedzicznego spokoju, który niczym łańcuch ciąży na każdym kroku wykorzeniania. Jednakże ów spokój statycznego domu nie jest prawdziwą odpowiedzią na nieśmiertelny strach przed śmiercią. W domu, który nas nie opuszcza, żyjemy w cywilizacji spektaklu. Telewizja uczyniła okropności wojny na tyle zwyczajnymi i łagodnymi, że wątpię, jakoby jakieś dziecko mogło się przerazić grozą światów Boscha i Bruegela.

Отсуството од медиумите и соцјалните мрежи е еднакво на средновековната јавна егзекуција среде преполни плоштади.

Nieobecność w mediach i sieciach społecznościowych jest równoznaczna ze średniowieczną publiczną egzekucją na środku przepełnionego placu.

Кога бегам, времето не поминува, кога се враќам стареам со здив на еднодневна пеперуга.

Kiedy uciekam, czas nie mija – kiedy wracam, starzeję się wraz z oddechem jednodniowego motyla.

Детството во себе ги содржи сите домови и димензии на полното присуство. Таму експанзијата на времето не е трошење на животот, туку потрага по него.

Dzieciństwo zawiera w sobie wszystkie domowe ogniska i wymiary dogłębnej obecności. Tam ekspansja czasu nie jest przemijaniem życia, lecz pogonią za nim.

Јазикот на детството е во органска врска со детството на јазикот, односно со првичното осознавање на зборовите што ја оформуваат азбуката на безбедноста.

Język dzieciństwa pozostaje w organicznej relacji do dzieciństwa języka, w sensie prymarnego uświadamiania sobie słów, które formują alfabet poczucia bezpieczeństwa.

Смртта ја урива в миг детално обликуваната свест за вечност, која е тесно поврзана со долгоживотната потрошувачка глад изградена врз темелите на инстант радостите.

Śmierć w jednej chwili burzy szczegółowo ukształtowaną świadomość wieczności – ścisło powiązaną z długotrwałym konsumpcyjnym głodem, zbudowanym na fundamentach natychmiastowej gratyfikacji.

Еден од симптомите на болеста низ која поминував и поминувам е заборавот на факти, но тоа ме натера да паметам амбиенти и чувства, од фрагментите да сложувам полустварна целовитост. Секоја сложувалка има едно празно поле, една безбедна зона на заборавот, низ која можат да се движат квадратите на стварноста и од нив да се пресоздаваат светови.

Jednym z symptomów choroby, przez którą przechodziłem i przechodzę, jest zapominanie faktów, lecz zmusza mnie to do pamiętania nastrojów otoczenia i uczuć – do składania z tych fragmentów półrzeczywistej całości. Każda układanka ma jedno puste pole, jedną bezpieczną strefę zapomnienia, wzdłuż której mogą się przemieszczać kwadratowe elementy rzeczywistości i w ten sposób od nowa kreować światy.

Стравот од смртта изчезнува со заборавот.

Strach przed śmiercią zanika wraz z zapomnieniem.

Роден сум во земја каде што сожалувањето е начин да се љуби, каде што на прашањето, ‘Како сте?’ се одговара со ‘Бог да чува од полошо’.

Urodziłem się w kraju, gdzie współubolewanie jest sposobem wyrażania miłości – gdzie na pytanie ‘Jak się macie?’ odpowiada się: ‘Niech Bóg chroni od gorszego’.

Пред да се соочам со митолошката, а подоцна и со геополитичката европска нарација, за мене Европа беше само име на единствената фабрика за чоколада во Скопје пред распаѓањето на Југославија. Нешто слатко. Подоцна дедо ми, кој беше најпознатиот слаткар и контрабасист во градот (зашто други немаме), ми кажуваше дека таму во Европа имало и ‘горчлива чоколада’ – оксиморон далечен за нас децата израснати со пуританизмот на државната идеологија дека шеќерот мора да е само бел како снег (мислев дека затоа се топи) и поетот мора да е прекрасен како и државата.

Zanim zderzyłem się z mitem zjednoczonej Europy, a później również z europejską geopolityczną narracją, Europą była dla mnie tylko fabryka czekolady, jedyna w Skopje przed rozpadem Jugosławii. Coś słodkiego. Później mój dziadek, który był najbardziej znanym cukiernikiem i kontrabasistą w mieście (dlaczego nie mamy innych), opowiadał mi, że tam w Europie istniała też ‘gorzka czekolada’ – oksymoron niepojęty dla nas, dzieci, wyrosłych na purytanizmie państwowej ideologii, głoszącej, że cukier musi być tylko biały jak śnieg (myślałem, że dlatego się topi) i poeta musi być piękny jak państwo.

Во долгите приказни пред заспивање, моите предци секогаш ги опишуваа островите како за мене беше аџилак кон сопствената отуѓеност од гласноста на балканското наследство и воскреснувања на историјата што носеше смрт без право на воскреснување.

W długich opowieściach przed snem moi przodkowie zawsze opisywali wyspy, które dla mnie stawały się pielgrzymką ku własnemu wyobcowaniu – oddalającą od hałasu bałkańskiego dziedzictwa i zmartwychwstań historii, niosącej śmierć bez prawa do zmartwychwstania.

Често се прашувам за суштината на модерното и модификувано номадство, кое повеќе се сведува на статистичка промена на ‘ready-made’ просторот, отколку на градењето простор и негово напуштање.

Często zadaję sobie pytanie o istotę współczesnego, zmodyfikowanego nomadyzmu, który coraz częściej sprowadza się do statystycznej zamiany gotowych ‘ready-made’ przestrzeni, zamiast do ich budowania i późniejszego opuszczania.

Европа секогаш за мене беше и е природен дом по бегствата од големите балкански наративи за почетокот на светот и времето, бегства од монументалноста на себесожалувањата присутни на просторот каде што израснав. Европа беше константна на книжевната безбедност во која својот дом го најдоа многу автори што бегаа од сенката на своето детство.

Europa zawsze była dla mnie naturalnym domem – miejscem ucieczki od wielkich bałkańskich narracji o początku świata i czasu, od monumentalnego samowspółczucia obecnego w przestrzeni, w której dorastałem. Europa była stałą literackiego bezpieczeństwa, w której swój dom znalazło wielu autorów uciekających przed cieniem własnego dzieciństwa.

Се родив во една држава, растев во друга, којзнае во која ќе умрам без да се помрднам од прозорецот на куќата на детството.

Urodziłem się w jednym kraju, dorastałem w innym – któż wie, w jakim umrę, nie ruszając się od okna domu dzieciństwa.

Моето презиме Маџиров значи ‘бездомник’ и се случи постојано да патувам, да се будам во градови со поинаков прав, тоа тело на времето, како што би напишал Бродски.

Moje nazwisko Madżirow oznacza ‘bezdomny’ i zdarza mi się nieustannie podróżować, budzić się w miastach o innym pyle – tym ciele czasu, jak napisałby Brodski.

Мислата се замрзнува пред очите на стравот, не пред температурата на зимскиот студ.

Myśl zamarza przed spojrzeniem strachu, nie pod wpływem zimowego mrozu.

Гледаме како политичките граници исчезнуваат, а како расте клаустрофобијата на личниот простор за политичка и човечка верба.

Widzimy, jak zanikają granice polityczne, a narasta poczucie klaustrofobii w osobistej przestrzeni politycznego i międzyludzkiego zaufania.

Желбата за враќање е постара од заминувањето.

Pragnienie powrotu jest starsze niż odejście.

За разлика од средновековните градови, современите градови имаат повеќе влезови отколку страни на светот, како што ние имаме повеќе клучеви во џебот отколку домови.

W przeciwieństwie do miast średniowiecznych, do współczesnych miast prowadzi więcej dróg niż jest stron świata – tak jak my mamy więcej kluczy w kieszeni niż domów.

Современите градови, за разлика од античките, имаат повеќе порти отколку страни на светот, како што имаме повеќе клучеви отколку домови.

Współczesne miasta, w przeciwieństwie do antycznych, mają więcej bram niż jest stron świata – tak jak mamy więcej kluczy niż domów.

Можно ли е во бегството да се препознае почеток, а не пустош?

Czy w ucieczce można rozpoznać początek, a nie pustkę?

Човек може да замине неколку пати, но да се врати само еднаш.

Człowiek może odejść kilka razy, ale wrócić tylko raz.